Zijn palet was cerebraal: aardetinten, geoxideerde groentinten, vermiljoenen spleten. Zijn penseelstreken, weloverwogen en als mozaïek gelegd, maakten van landschappen, stillevens en figuratieve composities conceptuele steigers.

Door de Salon vaak niet begrepen werkte Cézanne in eenzaamheid vanuit Aix-en-Provence en bouwde hij doeken op als geologische lagen. Hij corrigeerde de natuur niet, hij zette de waarneming opnieuw in elkaar en veranderde licht in gewicht en volume in metafysica.

Cézanne maakte de werkelijkheid niet plat, hij hechtte haar opnieuw aan elkaar, zenuw voor zenuw, tint voor tint. En late erkenning kroonde hem tot hoeksteen van het modernisme. Vereerd door Picasso, Braque en Matisse: zijn invloed klinkt door in niet-lineaire compositie, kleurentheorie, formele analyse en hedendaagse abstractie.

Zowel Picasso als Matisse gebruikten onafhankelijk van elkaar bijna precies die uitdrukking: Picasso noemde hem “de vader van ons allen”, Matisse “een soort lieve god van de schilderkunst”. Dat komt doordat Cézannes structurele benadering van vorm direct de basis legde voor het fauvisme, het kubisme en de abstractie, waardoor hij de meest geciteerde brug is tussen de schilderkunst van de 19e eeuw en het modernisme van de 20e eeuw.

Die zin, uit een brief van 1904 aan de schilder Émile Bernard, werd een fundament voor Braque, Picasso, Gris, Gleizes en Metzinger. Zij citeerden Cézanne aan het begin van hun kubistische verhandeling uit 1912, Du “Cubisme”, al merken wetenschappers op dat de lezing van de kubisten waarschijnlijk een vruchtbaar misverstand was over wat Cézanne echt bedoelde.

Vroege verzamelaars, zoals verfhandelaar Julien Tanguy, verkochten zijn doeken voor maar 40 frank, omdat “het nog niet in de mode was… om afschuwelijke werken te kopen”. Toch ging in 2011 één versie van De kaartspelers voor naar schatting 250 tot 300 miljoen dollar van de hand, en bracht La Montagne Sainte-Victoire in 2022 138 miljoen dollar op: een van de dramatischste omslagen in kritische waardering uit de hele kunstgeschiedenis.

Deze periode verwijst naar landschapsschilderijen van de Montagne Sainte-Victoire en Gardanne van ongeveer 1880 tot 1888 en markeert Cézannes beslissende breuk met de impressionistische versplintering, op weg naar een gestolde, bijna architectonische vorm. Het is precies die stijlverschuiving die het kubisme later zijn constructieve vocabulaire gaf.

Hoewel Camille Pissarro ervoor pleitte dat hij werd opgenomen in de eerste tentoonstellingen van de beweging, duwde de harde kritiek Cézanne een steeds onafhankelijker pad op. Een recensent vergeleek zijn portrettechniek zelfs met het veroorzaken van “gele koorts” bij een ongeboren kind. Uiteindelijk ontwikkelde hij het postimpressionisme als een eigen stroming, in plaats van binnen de baan van het impressionisme te blijven.

In zijn essay uit 1945, “De twijfel van Cézanne”, gebruikte Maurice Merleau-Ponty de werkwijze van de schilder als casus voor de fenomenologie. Hij betoogde dat Cézanne een “beleefd perspectief” zocht, waarin zien tasten werd. De filosoof Jean-François Lyotard verbond later Cézannes late berg- en fruitschilderijen met een gevoel van het sublieme: een zeldzaam voorbeeld van de techniek van een schilder die centraal kwam te staan in de wijsbegeerte van de waarneming in de 20e eeuw.