In Goya's portretten rotten aristocraten weg achter kant en poeder; in zijn etsen delen priesters en generaals dezelfde grimas als beesten. Goya’s ‘Caprichos’ bestookten de hypocrisie met chirurgisch gelach. ‘The Disasters of War’ ontdeed het imperium van glorie en liet bot en stilte achter. Op latere leeftijd, doof en gedesillusioneerd, schilderde hij op zijn muren: Saturnus die zijn kind verteert, heksen in de lucht, gezichten die half zijn opgegeten door de duisternis. Die muurschilderingen waren geen waanzin maar profetie; kunst die verder kijkt dan de rede, de waarheid die schreeuwend uit de put van de menselijke geest wordt gesleept.

Zijn late werk – gekenmerkt door toenemende psychologische duisternis, formele experimenten en onverschrokken sociale kritiek na een mysterieuze ziekte die hem doof maakte – verbindt de 18e-eeuwse academische schilderkunst en het 20e-eeuwse modernisme zo direct dat Picasso en Dalí beiden expliciete inspiratie haalden uit zijn Caprichos en Black Paintings.

Deze serie van 80 prenten, gepubliceerd in 1799, gebruikte etsen en aquatint om de Spaanse adel, geestelijkheid en bijgeloof op brute wijze te hekelen onder de vlag van verlichtingsidealen. Goya trok het na slechts veertien dagen uit de verkoop, uit angst voor vervolging door de Spaanse inquisitie, en ruilde de platen uiteindelijk aan de koning in ruil voor een pensioen voor zijn zoon.

Hedendaagse manuscripten bevestigen dat de inquisitie specifiek prenten zoals Capricho nr. 23 heeft onderzocht vanwege het bespotten van inquisitoire corruptie. Goya beschermde zichzelf door opzettelijk dubbelzinnige bijschriften en een onlogische printvolgorde te gebruiken, een berekende strategie van visuele encryptie waarmee hij de macht kon bekritiseren terwijl hij de plausibele ontkenning kon behouden.

Een niet-gediagnosticeerde ziekte rond 1792-1793 maakte hem permanent doof en dwong hem tot introspectie - critici maken scherp onderscheid tussen zijn rechtswerk vóór de ziekte en de periode na de ziekte, die algemeen wordt beschouwd als zijn meest authentieke en waardevolle, toen zijn kunst zich richtte op psychologische diepgang, satire en het fantastische.

Geschilderd na getuige te zijn geweest van de brute gevolgen van de invasie van Napoleon in Spanje, wordt het vaak aangehaald als een van de eerste moderne schilderijen die de gruwel van de oorlog weergeeft zonder heroïsche verheerlijking – een beeldtaal die de latere anti-oorlogskunst rechtstreeks vormgaf, van Manet tot die van Picasso. Guernica.

Surrealisten noemden Goya expliciet als een voorloper voor het opzettelijk verkennen van de wereld van dromen en het onderbewustzijn - een selectie van de Capricho's werd tentoongesteld op de Internationale Surrealistische Tentoonstelling van 1936 in New York, en criticus André Malraux beschouwde Goya als een centrale oorsprongsfiguur van de moderne kunst in zijn invloedrijke essay 'Voices of Silence'.