Kōno Bairei: tussen pruimenbloesem en verdwijnende vleugel

Een penseelstreek landt – trillend, weloverwogen – op rijstpapier dat vochtig is van eeuwen. Kōno Bairei, erfgenaam van Kyoto’s adem, vangt de vluchtige bloesem en de opgeschrikte mus in zijn mouw en draagt ze van de schemering van de Edo-periode naar de gebroken dageraad van het Japan van de Meiji-periode. Waar ukiyo-e-houtsneden ooit overstroomden van verhalen over courtisanes en verre rivieren, buigt Bairei de vorm en richt hij zijn blik naar beneden: bloemblaadjes midden in de val, veren die trillen richting vlucht. Dit is kacho-ga, waar vogel en bloem zich verstrengelen, geen van beide ondergeschikt, beide eeuwig.

Baireis kacho gafu illustreert niet – het voert de stilte tussen de bewegingen op, een visuele haiku, geboren in de leslokalen waar Raisho voor het eerst de naam Hokusai fluisterde. Elke pruimentak zingt de filosofie van shasei, directe observatie, aangescherpt tot de gratie van het Japanse naturalisme, terwijl de botanische tuinen van Kyoto tegelijk muze en herinnering worden. Als kunstleraar giet Bairei zijn erfenis in geïllustreerde boeken – ehon – waarin zijn leerlingen het vliegpad volgen van de veranderende esthetiek van de Meiji-periode.

Hij verdwijnt niet. Zijn nalatenschap rimpelt voort, door de Keizerlijke Kunstschool van Kyoto, door elke gedrukte mus, elke door de wind bewogen chrysant. Bairei leeft overal waar de inkt van de houtsnede het winterlicht ontmoet – wanneer kunst tegelijk onderricht en gebed wordt.

Hij sloeg een brug tussen de traditionele schildersscholen van Japan en een kunstwereld die in sneltempo moderniseerde. Hij was opgeleid in zowel de Maruyama- als de Shijō-school en groeide uit tot meester van de kachō-e (de schilderkunst van vogels en bloemen), precies in de tijd dat Japan westerse kunstinvloeden opnam. In zijn eigen werk zie je een duidelijke vleug westers realisme over de klassieke techniek heen.

Kachō-e is het Japanse genre waarin vogels en bloemen worden geschilderd, en Bairei geldt als een van de meesters van dat genre in de Meiji-periode. Zijn Bairei Hyakuchō Gafu (Album van honderd vogels) uit 1881 is nog altijd een toonaangevend naslagwerk binnen het genre, dat tot op de dag van vandaag wordt bestudeerd en verzameld.

Hij studeerde eerst bij Nakajima Raishō, een schilder uit de Maruyama-school. Na de dood van Raishō leerde hij verder bij Shiokawa Bunrin, een meester van de Shijō-school. Zo had hij een directe lijn naar beide takken van de invloedrijke Maruyama-Shijō-school, die in de 19e eeuw de schilderkunst in Kyoto domineerde.

In 1878 begon hij te werken aan een officiële kunstschool, die in 1880 openging als de Schilderschool van de prefectuur Kyoto. Het was een van de eerste geïnstitutionaliseerde kunstacademies van het moderne Japan en maakte van Bairei een van de belangrijkste architecten van de manier waarop Japanse schilderkunst voortaan formeel werd onderwezen.

Zijn lessen brachten een buitengewone rij meesters uit de Meiji- en Taishō-periode voort, onder wie Takeuchi Seihō, Kawai Gyokudō en Uemura Shōen. Zij werden zelf toonaangevende figuren van de moderne Nihonga-schilderkunst, dus de invloed van Bairei loopt rechtstreeks door een groot deel van de Japanse kunstwereld van het begin van de 20e eeuw.

Hij was een productief boekillustrator. Zijn prentalbums, waaronder Bairei Kachō Gafu en Bairei Gafu, brachten zijn kachō-ga-composities bij veel meer mensen dan een schilder die uitsluitend op rollen werkte ooit had kunnen bereiken, en verweefden zijn stijl met de bredere prentencultuur van Meiji-Japan.