Giuseppe Arcimboldo werd in 1527 in Milaan geboren in een geslacht van kathedraalambachtslieden en leerde het vak onder glas-in-lood: een kunst van versplintering, samenvoeging en licht. Die vroege kennismaking met spirituele collage sijpelde door in zijn latere keizerlijke opdrachten, waarin hij vorsten niet in olieverf en ego uitbeeldde, maar in sla, perkament, gewei en palingen.

Als hofportrettist van Ferdinand I, Maximiliaan II en Rudolf II nam Arcimboldo de obsessieve taxonomieën van de Habsburgers in zich op: rariteitenkabinetten, alchemistische experimenten, zoölogische archieven. Zijn samengestelde hoofden werden anti-portretten, satirische ontledingen van macht, vermomd als wonder. Hofnarrenstreek en filosofische verhandeling vlochten zich ineen.

In Praag organiseerde hij allegorische optochten; in Milaan stierf hij omringd door een cultuur die was gaan vergeten. Toch fluistert elke aspergeneus en kabeljauwwenkbrauw die hij schilderde nog over een wereld die geobsedeerd was door het catalogiseren van de kosmos, door hem te oogsten tot vlees. Zijn leven: een mozaïek van hofrituelen, botanische spionage en esthetische list.

Zijn samengestelde portretten, volledig opgebouwd uit fruit, groente, dieren en voorwerpen, werden in het begin van de 20e eeuw herontdekt door surrealisten als Salvador Dalí en maakten deel uit van de baanbrekende tentoonstelling “Fantastic Art, Dada, Surrealism” in New York in 1937. Een maniëristische hofschilder uit de 16e eeuw, wiens visuele logica een stroming 350 jaar later voorafschaduwde.

Veel meer dan rariteiten om het Habsburgse hof te vermaken: zijn allegorische cycli zoals Seizoenen en Elementen worden nu gezien als codering van politieke symboliek ter meerdere eer van de Habsburgse dynastie. Keizerlijke emblemen als de adelaar, de pauw en de Orde van het Gulden Vlies zijn rechtstreeks in de samengestelde figuren verwerkt, waardoor het stilleven veranderde in dynastieke propaganda.

Critici twisten al lang over de vraag of zijn groteske, raadselachtige composities de oprechte fascinatie van de renaissancecultuur voor puzzels en het bizarre weerspiegelen, wat blijkt uit tijdgenoten als de groteske hoofden van Leonardo da Vinci, of iets dat dichter bij een ontspoorde verbeelding ligt. De wetenschappelijke consensus kiest voor het eerste: een kunstenaar die bewust inspeelde op de smaak van zijn tijd voor visuele humor.

Barthes analyseerde Arcimboldo’s schilderijen door de bril van de taaltheorie en stelde dat de kunstenaar een soort visueel “wartaal” maakte dat in wezen rationeel bleef en niet betekenisloos. Umberto Eco plaatste hem in een maniëristische traditie die het vreemde en vormeloze bewust boven conventionele schoonheid verkoos. Zo kwam een hofschilder midden in serieus filosofisch onderzoek uit de 20e eeuw te staan.

Het portret, volledig opgebouwd uit boeken, gordijnen en stoffers, werd door geleerden van die tijd gelezen als een scherpe satire, met name als kritiek op rijke verzamelaars die boeken kochten om ze te bezitten en niet om ze te lezen. Zo blijken Arcimboldo’s samengestelde portretten maatschappijkritiek te zijn, vermomd als visuele noviteit.

Slechts ongeveer 20 van zijn schilderijen zijn bewaard gebleven, en veel gingen verloren toen de collectie van zijn beschermheer Rudolf II werd geplunderd tijdens de Zweedse inval in Praag in 1648. Ondanks die zeldzaamheid en zijn enorme invloed op latere kunststromingen vinden experts veilingprijzen van 5 tot 10 miljoen dollar verrassend bescheiden voor zijn historische betekenis.