Matisses gedurfde gebruik van pure, ongenuanceerde kleur in werken als Vrouw met hoed (1905) bepaalde het fauvisme, een radicale beweging die academische tradities aan diggelen sloeg. Zijn meesterschap in compositie, te zien in Het rode atelier en De dans, veranderde de ruimte en reduceerde figuren en interieurs tot hun meest wezenlijke ritmes. Zijn collages van papierknipsels, de gouaches découpées, zoals Blauw naakt II (1952), gaven zijn latere jaren een nieuwe artistieke taal. Van de sensuele odalisken uit zijn Nice-periode tot de spirituele soberheid van de Rozenkranskapel sloeg zijn werk met ongeëvenaarde vitaliteit een brug tussen abstractie en figuratie.

Als rusteloos vernieuwer bedacht hij lijn, vorm en kleurharmonie opnieuw en verzekerde zo zijn plek als hoeksteen van het modernisme. Matisse beeldde het leven niet alleen af: hij vertaalde de energie ervan in pure visuele poëzie.

Zijn reizen naar Algerije, Spanje en Marokko brachten hem in aanraking met Afrikaanse kunst, primitivisme en Moorse vormgeving, wat zijn palet een nieuwe intensiteit van ongenuanceerde kleur gaf. Zo nam hij invloeden uit andere culturen op, net zoals kachō-ga zelf van China via Japan reisde en onderweg bij elke halte een nieuwe stijlidentiteit kreeg.

Het woord werd in 1905 door criticus Louis Vauxcelles als afkeurend etiket bedacht en betekent “wilde beesten”. De gedurfde, onnatuurlijke kleur die het fauvisme recht uit de tube aanbracht, zorgde ervoor dat Matisse voor het eerst de aandacht van de critici trok. En anders dan de meeste andere fauvisten, die later conventionelere stijlen kozen, nam Matisse dat rauwe kleurgevoel mee door de rest van zijn loopbaan.

Jazz (1947) was oorspronkelijk bedacht als sjabloonontwerpen voor een geïllustreerd boek en niet als zelfstandige kunstwerken. Het gebruikte heldere, circusachtige papierknipsels die het geweld van de oorlog verborgen onder een speels oppervlak. Door dit werk besefte Matisse dat zijn papierknipsels een zelfstandige kunstvorm konden zijn en niet slechts voorstudies.

Na een kankeroperatie in 1941 zat Matisse in een rolstoel en kon hij niet meer schilderen. Hij noemde de techniek “tekenen met een schaar” en hield vol dat een kunstenaar “nooit de gevangene van zichzelf mag zijn, de gevangene van een stijl”. Critici en curatoren zien de papierknipsels nu niet als noodoplossing maar als een van de grote late bloeiperiodes van de kunst van de 20e eeuw, met werken als The Sorrow of the King onder zijn belangrijkste prestaties.

Zijn assistente Lydia Delectorskaya speldde uitgeknipte silhouetten van vogels, vissen en zeeleven direct op de muren van zijn atelier. Toen Matisse zelf niet meer bij de muren kon, liet hij haar met een stok aanwijzen waar alles moest komen, zodat hij de compositie in real time kon herschikken. Zo behandelde hij kleur en vorm als eindeloos verstelbaar, in plaats van vastgelegd vanaf de eerste knip.

Door knippen gelijk te stellen aan tekenen, met zijn uitspraak “tekenen met een schaar”, stelde Matisse de veronderstelde rangorde tussen voorstudie en voltooid kunstwerk ter discussie. Een lichamelijk beperkt, gezamenlijk atelierproces verhief hij tot wat hij zag als zijn meest complete en volwassen vorm van expressie.