Van de glitterende decadentie van de cabarets van Weimar tot de hartverscheurende gruwelen van nazi-onderdrukking: de kunst van Beckmann is een achtbaan door de menselijke psyche. Zijn zelfportretten? Dat is alsof je in een lachspiegel van de ziel kijkt, mensen. En begin me niet over die drieluiken: het zijn middeleeuwse altaarstukken op steroïden, volgepakt met meer symboliek dan een roman van Dan Brown.

Beckmann schildert niet zomaar mooie plaatjes; hij ontleedt de menselijke conditie met de precisie van een chirurg en de wilde vrijheid van een jazzimprovisator. Of het nu “The Night” is die stille angsten schreeuwt of “Birds’ Hell” die Hieronymus Bosch naar de kroon steekt: het werk van Beckmann grijpt je bij de kraag en laat niet meer los. Het is expressionisme met tanden, realisme met een koortsdroomtwist en modernisme dat knikt naar de oude meesters terwijl het zijn eigen pad baant. Dus gordels om, kunstliefhebbers: dit is niet de stillevencollectie van je oma. Welkom in de wilde, wonderlijke en licht ontspoorde wereld van Max Beckmann.

Niet volgens hemzelf: hoewel hij vaak als expressionist wordt ingedeeld, wees Beckmann de term en de beweging zelf af en sloot hij zich liever aan bij de Nieuwe Zakelijkheid, een hardere reactie op de introverte emotionaliteit van het expressionisme.

Hun enorme aantal en psychologische intensiteit worden alleen door Rembrandt en Picasso geëvenaard. Beckmann gebruikte zijn eigen gezicht decennialang als middel voor filosofisch onderzoek naar het zelf, waardoor zijn zelfportretten een doorlopend visueel dagboek vormen van een leven dat zich door oorlog, ballingschap en heruitvinding bewoog.

Fundamenteel: zijn traumatische dienst als vrijwillig ziekenverzorger zette een dramatische verschuiving in gang, van academisch correct realisme naar de vervormde figuren en samengeperste ruimte die zijn rijpe stijl bepalen, als weerspiegeling van een veranderde blik op zichzelf en op de mensheid.

Omdat het regime van Hitler moderne kunst als een bedreiging zag: in 1937 nam de regering meer dan 500 werken van Beckmann in beslag uit Duitse musea en toonde ze er verschillende van op de beruchte tentoonstelling Entartete Kunst in München. Eerder had ze hem al ontslagen uit zijn lesbaan en bestempeld als “cultuurbolsjewiek”.

Ja: enkele van zijn grote werken, waaronder Bar en Brown, doken later op in de Gurlitt-vondst, een enorme collectie kunst uit de nazitijd die in 2012 werd ontdekt in een appartement in München. Ze worden nog steeds nauwlettend onderzocht door historici en politie vanwege hun herkomst in oorlogstijd.

Hij vernieuwde het religieuze drieluik, een structuur die stamt uit de middeleeuwse altaarschilderkunst, en maakte er een moderne allegorische vorm van om hedendaagse catastrofes aan te kaarten. Dat leverde enkele van zijn krachtigste werken op, tijdens zijn ballingschap in Amsterdam.